የእኩለ ሌሊት ሲንተሳይዘር፡ ቴዲ ማክ በደርግ የሰዓት እላፊ ጊዜ የኢትዮጵያን የሙዚቃ ታሪክ እንዴት እንደቀየረ

በ1970ዎቹ አዲስ አበባ በአንዳንድ ሌሊቶች ሙዚቃው ከተማዋ እስክትረገጋ ድረስ መጠበቅ ነበረበት። በዋቢ ሸበሌ ሆቴል ምግብ ቤት፣ ከወታደራዊ የሰዓት እላፊ (ከርፍው) እና በጭካኔው የደርግ አገዛዝ ሰራዊት ከሚጠበቁ ባዶ ጎዳናዎች በላይ፣ አንድ ቡድን ታዳጊዎች በሲንተሳይዘር እና በከበሮ ማሽን ዙሪያ ተሰባስበው ነበር።

መጫወት የነበረባቸው እንከን በሌለው መንገድ ነበር፤ ምክንያቱም በወቅቱ የካሴት ቴፕ ሀብት በተመናመነባት አገር ውስጥ ውድ የቅንጦት ዕቃ በመሆኑ ሁኔታዎች በሙሉ በችኮላና በፈጠራ የሚከናወኑ ነበሩ። በንጋቱ ብርሃን የአምባገነኑ አገዛዝ ከተማዋን ከመቆጣጠሩ በፊት፣ እያንዳንዱ ማስታወሻና እስትንፋስ በአንድ ቀጣይነት ባለው ቅጂ መያዝ ነበረበት።

የዚህ የእኩለ ሌሊት ዓመፅ መሃል ላይ የነበረው ቴዎድሮስ መኮንን (በአለም አቀፍ ደረጃ ቴዲ ማክ በመባል የሚታወቀው) ሲሆን፣ በጨለማ ውስጥ የወደፊቱን የኤሌክትሮኒክስ ድምፅ በሙዚቃ መሣሪያዎቹ ይፈጥር ነበር።

ዛሬ የኤሌክትሮኒክ ሙዚቃ ዝግጅት የኢትዮጵያ የዘመናዊ ሙዚቃ ዋና አከርካሪ ቢሆንም፣ ከአርባ ዓመታት በፊት ግን የቴዲ ማክ የኤሌክትሮኒክስ ድምጾች አደገኛ እና አከራካሪ ሙከራዎች ተደርገው ይወሰዱ ነበር። ማርክሲስታዊው የደርግ አገዛዝ ግለሰባዊነትን፣ ፋሽንን እና ጥበባዊ የቅንጦትን እንደ ምዕራባውያን ኢምፔሪያሊዝም የማፍረሻ መሳሪያዎች አድርጎ በሚመለከትበት በዚያ ዘመን፣ አዲስ ነገር መፍጠር የጥበብ ጉጉት ብቻ ሳይሆን፣ ድምፅን ሳያሰሙ የሚደረግ የፖለቲካ እምቢተኝነት መግለጫ ነበር።

አሁን ግን እነዚያ ፈር ቀዳጅ የሆኑ የእኩለ ሌሊት የፈጠራ ስራዎች እንደገና ወደ መድረክ እየተመለሱ ነው። መስከረም 2 ቀን 2019 ዓ.ም. ሙዚቃዊ የተሰኘው የሙዚቃ አሳታሚ (ከሰላም ኢትዮጵያ ስር የሚሰራ) “ቴዎድሮስ መኮንን ከኦርጋኑ ጋር” የተሰኘውን ታሪካዊ አልበም በእጥፍ ቪኒል (2LP) እንደገና በድጋሚ የታደሰ ቅጂውን ያሳትማል። ይህ ልቀት ከ1,500 በላይ የሙዚቃ ስራዎችን ያቀፈውን የቴዲ ማክን ታላቅ የሙዚቃ ጉዞ ከማክበር ባለፈ፣ ድምፃቸው የታፈነበትን ዘመን ጥበባዊ ቅርሶች ለመታደግ የሚደረገውን ወሳኝ እንቅስቃሴ ያሳያል።

የሰላም ኢትዮጵያ የሀገር ውስጥ ዳይሬክተር የሆኑት ሳሙኤል ሙሉጌታ፣ “አንድ ነገር ካላደረግን የሙዚቃው ኢንዱስትሪ ለኪነጥበብ ባለሙያዎች ፈጽሞ ላይሻሻል እንደሚችል ተገንዝበናል። የሙዚቃ መሰረተ ልማትን የሚያፋጥን እና የጥበቃ ባህልን የሚፈጥር የሪከርድ አሳታሚ ድርጅት ያስፈልገን ነበር” ሲሉ ይናገራሉ። ይህ የመሰረተ ልማት ግፊት የኢትዮጵያን የባህል ታሪክ ተግዳሮቶች በቀጥታ ይጋፈጣል። በዶ/ር ቲምኬሄት ተፈራ “Tradition and Modernism: Emergence and Development of Popular Music in Addis Ababa: The Golden Years” በተሰኘው ምርምር መሰረት፣ በሀገሪቱ ከፍተኛ ጥራት ያላቸው የስቱዲዮ መቅረጫዎች፣ ማባዣ መሣሪያዎች እና የቴክኒክ እውቀት በእጅጉ ይጎድል ነበር።

የቀድሞዎቹ የሙዚቃ ቅጂዎች በአብዛኛው በግል ሰብሳቢዎች ወይም በሬዲዮ ጣቢያዎች የተያዙና በቀላሉ ሊበላሹ የሚችሉ የሪል-ቱ-ሪል ቴፖች ነበሩ። በደካማ ማከማቻ፣ በፖለቲካ ትርምስ እና የቅጂ መብት ጥበቃ ፈጽሞ ባለመኖሩ ምክንያት፣ የሀገሪቱ የሙዚቃ ቅርሶች በከፊል በአቧራና በእርጥበት ተበላሽተዋል፣ አልያም በኮፒራይት ዝርፊያ ጠፍተዋል። በ1980ዎቹ መገባደጃ ላይ እንደ ዓለም አቀፉ “ኢትዮፒክስ” (Éthiopiques) የሲዲ ስብስቦች ባሉ ፕሮጀክቶች አማካኝነት እነዚህ ታሪካዊ ቅጂዎች በዲጂታል መልክ መጠበቅ ጀመሩ። የሙዚቃዊ አዲስ የቪኒል እትም እጅግ አስፈላጊ የሆነው፣ ከፍተኛ የቴክኖሎጂ እና የፖለቲካ ገደቦችን ተቋቁሞ የተረፈውንና በታሪክ እጅግ ብርቅዬ የሆነውን “ባንድ ጊዜ የተቀረጸ” (one-take) ቅጂን በመታደጉ ነው።

ለአድማጮች ቅምሻ እንዲሆንም ሙዚቃዊ፣ ታዋቂው ድምፃዊ መሀሙድ አህመድ የተሳተፈበትን “ለበሽ ከበሽን” የተሰኘውን ነጠላ ዜማ አስቀድሞ ለቋል። ይህ ዜማ የኢትዮጵያን ጥንታዊና ጥልቅ የባህል ቅኝቶች ከቀደሙት የከበሮ ማሽኖችና ከሰዎች ድምፅ ጋር ከሚመሳሰሉ ሲንተሳይዘሮች ጋር ያጣመረ ነው።

በሙዚቃ ጥናት ረገድ ይህ ውህደት ትልቅ ትርጉም አለው። የኢትዮጵያ ባህላዊ ሙዚቃ በአምስት ድምፅ (ፔንታቶኒክ) ቅኝቶች፤ እንደ አንቺ ሆዬ ወይም ትዝታ ባሉ ቅኝቶች ላይ የተገነባ ነው። በዚያ ዘመን ፈር ቀዳጅ የነበሩ ሙዚቀኞች እነዚህን አምስት ድምፅ ቅኝቶች ከምዕራባውያን ዲያቶኒክ ቅኝቶች, ከሜጀርና ማይነር ኮርዶች እንዲሁም ከሁለት ድምፅ ስምምነቶች (harmonies) ጋር ለማጣመር ደፈሩ። በዶ/ር ቲምኬሄት ጥናት መሠረት የዘመናዊ የኢትዮጵያ ሙዚቃ ዋነኛ የልብ ምት “ግሩቭ” (groove) በመባል የሚታወቀው ነው። ይህ በድግግሞሽ ላይ የተመሰረተ የባስ መስመሮች እና የኪቦርድ ቅጦች ባህላዊውን ዜማ ሳይለቁ፣ ለሙዚቃ መሣሪያዎች የፈጠራ ማሻሻያ (improvisation) ሰፊ ዕድል ይሰጣል።

የቴዲ ማክ የሙዚቃ ጉዞ ወደዚያ የእኩለ ሌሊት የሆቴል ክፍል ከመድረሱ በፊት፣ የተጀመረው በዓለም አቀፍ ድምፆች በተሞላ ቤት ውስጥ ነበር። በአዲስ አበባ ተወልዶ ያደገው ቴዲ፣ የኢትዮጵያ አየር መንገድ አብራሪ የነበረው አባቱ የሩዲ ባርዞን ፒያኖ ከጀርመን በማምጣት፣ ቴዲን እና ወንድሙን ሳሙኤልን የስምምነት (harmony) እና የሶልፌዥ (solfège) መሰረታዊ ትምህርቶች የሚያስተምር ህንዳዊ መምህር ቀጥሮላቸው ነበር። ነገር ግን ቴዲ በጽሁፍ በተገደቡ የሙዚቃ ኖቶች መመራት አይወድም ነበር። በአባቱ ሰፊ የጃዝ፣ የሶል እና የጥቁር አሜሪካውያን ሙዚቃ ስብስቦች ተጽዕኖ ስር ሆኖ የራሱን ድምፅ አገኘ። ቴዲ ሲያስታውስ፣ “ፒያኖው ላይ በምቀመጥበት ጊዜ ሁሉ ማስታወሻዎችን (ኖቶችን) ብቻ መከተል አልፈልግም፤ በውስጤ የሚሰማኝን ድምፅ መጫወት ነው የምፈልገው” ይላል።

በጉርምስና ዕድሜው መጀመሪያ ላይ፣ ቴዲ ከጊታሪስት ጓደኛው ቢቢ ሽባባው ጋር በመሆን “ኢዚ ቢዚ” የተሰኘ የትምህርት ቤት ባንድ መሰረተ። በወቅቱ በኢትዮ-ጃዝ አባት በሙላቱ አስታጥቄ ክለብ ውስጥ ይለማመዱ የነበረ ሲሆን፣ ሙላቱ ለወጣት ሙዚቀኞች ቦታና ጠቃሚ ምክር ይሰጣቸው ነበር። የዋቢ ሸበሌ ሆቴል ሥራ አስኪያጅ ልምምዳቸውን በሰማ ጊዜ ወዲያውኑ ቀጠራቸው። ስማቸው ወደ “ዲ አፍሪክ ባንድ” የተቀየረው እነዚህ ታዳጊዎች፣ ቀደም ሲል በሃምሳዎቹ ዕድሜ ውስጥ ባሉ አንጋፋዎች ብቻ በሚመራው የሙዚቃ ኢንዱስትሪ ውስጥ በድንገት ትልቅ ትኩረት አገኙ።

ይህ ፈጣን እድገት የታየው በአስፈሪ የፖለቲካ ታሪክ ዳራ ውስጥ ነበር። በሆቴል ባንዶች እና በፈጠራ ነፃነት የተሞላው የኢትዮጵያ ሙዚቃ “የወርቅ ዘመን” በ1967ቱ አብዮት በድንገት አከተመ። የደርግ አገዛዝ ዘመናዊ ሙዚቃዎችን ከሬዲዮ ጣቢያዎች አገደ፣ የሌሊት መዝናኛዎችን ዘጋ፣ እና ሙዚቀኞች ለመንግስት ደጋፊ የሆኑ የውትድርና ፕሮፓጋንዳዎችን እንዲሰሩ አስገደደ። አገዛዙን የተቃወሙት ደግሞ ሳንሱር፣ እስራት፣ ስቃይ ወይም ሞት ይጠብቃቸው ነበር። ጥበብን የቅንጦት፣ የቅንጦትን ደግሞ የምዕራባውያን ኢምፔሪያሊስት ኃጢአት አድርጎ በሚቆጥር አገዛዝ ሥር፣ ሙዚቃ የትግል አደባባይ ሆነ።

ምንም እንኳን የፖለቲካ ጫናዎች ቢኖሩም፣ የዲ አፍሪክ ባንድ እንደ አስቴር አወቀ፣ ዓለማየሁ እሸቴ እና መሃሙድ አህመድ ላሉ ታዋቂ ድምፃውያን የጀርባ ሙዚቃ በመጫወት ታላቅ ሚስጥራዊ የሙዚቃ አቀንቃኝ ሆኖ ቀጠለ። “ቴዎድሮስ መኮንን ከኦርጋኑ ጋር” የተሰኘው አልበም የተቀረጸው በዚህ አስጨናቂ ወቅት ነበር። በአንድ ሌሊት ፈጣን ልምምድ የተቀረጸው ይህ አልበም፣ ሲንተሳይዘር አዲስ የውጭ አገር ፈጠራ በነበረበት ወቅት በሆቴል ምግብ ቤት ውስጥ የተመዘገበ ታሪካዊ ቅጽበትን አሳይቷል። ከአስርት ዓመታት በኋላም ቢሆን፣ አዲሱ ትውልድ ቴዲ የተወውን የሙዚቃ አሻራ መከተሉን ቀጥሏል።

በቤተክርስቲያን ውስጥ የሙዚቃ ስራውን የጀመረው ፕሮዲዩሰር እና ሁለገብ ሙዚቀኛ ኤክሶደስ ጌታሁን፣ የዘመናዊው የኢትዮጵያ ሙዚቃ ቅንጅት እድገትን ለቴዲ ቀደምት የፈጠራ ድፍረት ይሰጠዋል። ቴዲ ሲንተሳይዘርን እና የነፋስ መሣሪያዎችን ለወግ አጥባቂው ማህበረሰብ ለማስተዋወቅ ማድረጉ ለአሁኑ ዘመን ሙዚቀኞች እንደ መመሪያ ሆኖ ያገለግላል። ዛሬ ኤክሶደስ ይህንን ደፋር የፈጠራ ሙከራ በራሱ የስራ ሂደት ውስጥ ያካትታል። ለኤክሶደስ፣ የቴዲ የአርባ ዓመታት የሙዚቃ ጉዞ የፈጠራ ተለዋዋጭነት ለአንድ አርቲስት ምን ያህል ወሳኝ እንደሆነ ያሳያል። “ከአርባ ዓመታት በኋላም ተጽዕኖ ፈጣሪ ሆነው ለመቀጠል፣ አዳዲስ ነገሮችን ከመፈለግና ከመፍጠር መቆጠብ የለብዎትም” ይላል። የቴዲ ስራዎች የአዲስ አበባን ያለፈ የፖለቲካ ስጋት ከዛሬው የኤሌክትሮኒክስ ሙዚቃ እድገት ጋር ከማገናኘት ባለፈ፣ የአምባገነን አገዛዞች ሙዚቃውን ለማፈን ቢሞክሩም የሙዚቃው የልብ ምት በጨለማ ውስጥም ቢሆን መንገዱን እንደሚያገኝ ያረጋግጣል።

ይህ ዘገባ ከዘ ሪፖርትር የተወሰደ ነው።